برگردان: عسل اخوان —
پیشنهاد کوبا در شهریور ۱۴۰۵ برای کمک به بازسازی تأسیسات پزشکی ایران که در حملات آمریکا و اسرائیل ویران شده بودند، فصل تازه‌ای در چند دهه همکاری بهداشتی و درمانی دو کشور گشود. هر دو کشور با تجاوز و تحریم‌های مرگبار ایالات متحده روبه‌رو هستند. ویرانی این تأسیسات بار دیگر نشان می‌دهد که حمله به تأسیسات پزشکی و به‌طور کلی به بخش بهداشت و درمان، جزئی جدایی‌ناپذیر از تجاوزهای ایالات متحده به کشورهایی است که از خواسته‌هایش سرپیچی می‌کنند. مهم‌تر از همه، همکاری ایران و کوبا نشان می‌دهد که این دو کشور، با وجود فشارهای ایالات متحده، برای گسترش توانمندی‌های مستقل خود در حوزۀ بهداشت و درمان عزم جدی دارند.
دو کشور در آبان ۱۴۰۴ رسماً تفاهم‌نامه‌ای راهبردی در زمینۀ دارو و تجهیزات پزشکی امضا کرده بودند. در شهریور ۱۴۰۵، خورخه فرناندو لِفِبره نیکولاس، سفیر کوبا در ایران، در دیدار با محمدحسین آیتی، دستیار ویژۀ وزیر بهداشت ایران، از آمادگی کشورش برای اعزام کارشناسان به ایران و کمک به بازسازی انستیتو پاستور خبر داد. این پیشنهاد بخشی از گفت‌وگوی گسترده‌تر دو طرف برای گسترش همکاری در حوزۀ سلامت، به‌ویژه افزایش خرید دارو و تجهیزات پزشکی ایران از سوی کوبا، بود.
انستیتو پاستور ایران در تهران، قدیمی‌ترین مرکز پزشکی کشور، ۱۰۶ سال پیش تأسیس شد و در مبارزه با عوامل بیماری‌زا و مهار همه‌گیری‌ها در منطقه نقشی کلیدی داشته است. بنا بر گزارش‌ها، این مرکز از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۳ فروردین ۱۴۰۵ دست‌کم سه بار در حملات آسیب دید. به‌گفتۀ سازمان جهانی بهداشت، این مرکز در پی حملات هوایی آمریکا و اسرائیل دیگر قادر به ادامۀ ارائۀ خدمات بهداشتی نبود. بنا بر گزارش این سازمان، در طول جنگ ۴۰روزه دست‌کم ۲۰ حمله به بخش بهداشت و درمان ایران صورت گرفت.
انستیتو پاستور ایران آزمایشگاه‌های مرجع، واحدهای پژوهش و تولید واکسن، امکانات پایش عوامل بیماری‌زا و گروه‌های واکنش به شیوع بیماری دارد. این انستیتو در بیش از ۳۰ سال همکاری پزشکی ایران و کوبا، به‌ویژه در پژوهش‌های مربوط به واکسن، انتقال فناوری و مهار همه‌گیری‌ها، نقشی اساسی ایفا کرده است. در سال‌های اخیر، ساخت واکسن کووید–۱۹ به‌دست انستیتو پاستور ایران و انستیتو فینلای کوبا توجه‌ها را به این همکاری جلب کرد. این واکسن در ایران با نام «پاستوکووک» و در کوبا با نام «سوبرانا ۲» عرضه شد. در کارآزمایی بالینی، اثربخشی برنامۀ سه‌دوزی آن در پیشگیری از کووید–۱۹ علامت‌دار بیش از ۹۰ درصد برآورد شد. ایران و کوبا این واکسن را در مقیاس صنعتی تولید کردند و واکسن به کشورهایی از جمله نیکاراگوئه، سوریه، ونزوئلا و ویتنام فرستاده شد. دو کشور این واکسن را در شرایطی ساختند که تحریم‌ها و محدودیت‌های شدید ایالات متحده تأمین مالی و تهیۀ مواد لازم برای ساخت آن را دشوار کرده بود.
حمله به انستیتو پاستور دو روز پس از حمله به مجتمع داروسازی «توفیق دارو»، مرکز تولید داروهای درمان سرطان و ام‌اس، روی داد و بخشی از جنگ گسترده‌تر آمریکا و اسرائیل علیه نظام بهداشت و درمان ایران بود. به‌گفتۀ دکتر پیرحسین کولیوند، رئیس جمعیت هلال‌احمر ایران، در نتیجۀ مستقیم این حملات، در مجموع ۲۹۶ مرکز پزشکی، بهداشتی و اورژانسی و ۱۸ مرکز هلال‌احمر ویران شدند یا به‌دلیل شدت آسیب از چرخۀ خدمات خارج شدند. سه بالگرد امدادی و ۴۸ خودروی اورژانس، از جمله آمبولانس‌ها و خودروهای تخصصی، نیز در این حملات آسیب دیدند و از کار افتادند.
بر پایۀ مادۀ ۸ اساسنامۀ دیوان کیفری بین‌المللی، حملۀ عمدی به بیمارستان‌ها و محل تجمع بیماران و مجروحان، به‌شرط آنکه این مکان‌ها هدف نظامی نباشند، جنایت جنگی به شمار می‌رود. دکتر آمنه دهشیری، وکیل ایرانی مقیم لندن و متخصص حقوق بین‌الملل و حقوق بشر، معتقد است که هدف از حمله به نظام بهداشت و درمان ایران، به‌خطرانداختن «بقای درازمدت جوامع» است. به‌گفتۀ او، این حملات توان درمان، پیشگیری، تشخیص و مهار بیماری‌ها را تضعیف می‌کند و در نتیجه، خطرهای مهارشدنی به‌مرور به آسیب‌پذیری‌های ساختاری بدل می‌شوند.
آسیب‌هایی که به نظام بهداشت و درمان ایران وارد آمده، از بمباران‌های اخیر فراتر می‌رود. ایالات متحده از سال ۱۹۷۹ طیف گسترده‌ای از تحریم‌ها را بر ایران اعمال کرده است که بانکداری، کشتیرانی، بیمه، تجارت کالا و معاملات انرژی را دربر می‌گیرد. دولت‌های مختلف آمریکا مدعی بوده‌اند که تحریم‌ها دسترسی به دارو و تجهیزات حیاتی را محدود نمی‌کنند، اما آمارها تصویر دیگری به دست می‌دهند. از سپتامبر ۲۰۱۸ تا ژوئن ۲۰۱۹، صادرات دارویی آمریکا به ایران در پی تشدید تحریم‌های دولت ترامپ حدود ۶۷ درصد کاهش یافت. در همین دوره، صادرات دارویی فرانسه و سوئیس به ایران به‌ترتیب ۲۵ و ۳۰ درصد کاهش یافت و هزینۀ خدمات بهداشتی و درمانی در ایران ۱۹ درصد افزایش پیدا کرد.
تحریم‌های نفتی علیه کوبا نیز نظام بهداشت و درمان این کشور را تا آستانۀ فروپاشی پیش برده است. فرمان‌های اجرایی رئیس‌جمهور ایالات متحده که پس از ربایش نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا، صادر شدند، کوبا را با کمبود شدید انرژی روبه‌رو کردند. در پی آن، قطعی برق گاه به ۲۰ ساعت می‌رسید و برخی خدمات درمانی به تعویق می‌افتاد. در فوریۀ ۲۰۲۶، وزارت بهداشت کوبا گزارش داد که کمبود سوخت ۳۲٬۸۸۰ زن باردار را در معرض خطر قرار داده است. بنا بر برآوردها، تا پایان مارس ۲۰۲۶، ۹۶٬۰۰۰ نفر در کوبا، از جمله ۱۱٬۰۰۰ کودک، در انتظار جراحی بودند. بیمارستان‌ها به‌دلیل محدودیت برق‌رسانی و کمبود تجهیزات پزشکی ناچار به تعویق عمل‌ها شده بودند. در اوت همان سال، میگل دیاز کانل، رئیس‌جمهور کوبا، اعلام کرد که تنها ۳۰ درصد داروهای ضروری در کشور در دسترس است.
از دید نویسنده، اقدامات ایالات متحده علیه نظام‌های بهداشت و درمان این دو کشور نقض مستقیم حقوق بین‌الملل و کنوانسیون‌های ناظر بر حفاظت از تجارت بشردوستانه است. دیوان بین‌المللی دادگستری در ۳ اکتبر ۲۰۱۸ دستور موقت صادر کرد و خاطرنشان ساخت که تحریم‌ها انجام معاملات مالی بین‌المللی برای خرید کالاهای بشردوستانه را برای ایران و اتباع و شرکت‌های ایرانی دشوار و چه‌بسا ناممکن کرده‌اند. دیوان ایالات متحده را موظف کرد موانعی را که تحریم‌های اعلام‌شده در ۸ مه ۲۰۱۸ بر سر راه صادرات دارو و تجهیزات پزشکی به ایران پدید آورده بودند، برطرف کند. ایالات متحده این تصمیم را رد کرد و در واکنش، خروج خود را از پروتکل اختیاری کنوانسیون ۱۹۶۱ وین دربارۀ روابط دیپلماتیک و پایان‌دادن به عهدنامۀ مودت ۱۹۵۵ با ایران اعلام کرد. این عهدنامه روابط اقتصادی و حقوق کنسولی دو کشور را تنظیم می‌کرد.
منبع: ساتیاجیت ملک، لفت ویوز، ۲۶ سپتامبر، ۲۰۲۶ —